رن يك شهر كوچك و خوش منظره‌ى آلمانى به وجود آمده است . باغ عمومى به نام « باغ اروپا » عصرهاى تابستان مملو از جمعيت مىشود و محل تفريح و سرگرمى ساكنان شهر است . در آن باغ بالماسكه‌هايى هم ترتيب مىدهند كه به نظر من سخت حزن‌انگيز و ملال‌آور آمد . در شب‌هايى كه برنامه‌ى بالماسكه نيست ، يك دسته نوازنده‌ى آسيايى مركب از چهار يا پنج هنرمند آهنگ و ترانه‌هاى گرجى و ايرانى اجرا مىكنند كه بىنهايت مورد پسند و علاقه‌ى اهالى بومى و حتى روس‌ها است ، ولى در گوش اروپاييان ناآشنا به موسيقى شرقى شنيدن اين سروصداها فى الواقع عذاب اليم و شكنجه‌ى وحشتناكى است . [ باغ ] مجتهد « 1 » كه در حكم بوادوبولونى « 2 » تفليس است ، حد فاصل ميان شهر و قسمت مهاجرنشين آن به شمار مىرود . افراد مرفه تقريبا هر عصر براى استنشاق هواى تميز و مطبوع سرى به آن پارك زيبا مىزنند كه از بركت نهرهايى كه در اطراف آن جارى است ، حتى در روزها هم هواى خنكى دارد . اينجا در واقع گردشگاه مورد علاقه‌ى مردان و زنان شيك‌پوش نيز به شمار مىرود و آنان مرتبا لباس‌هاى آخرين مد پاريس را با كالسكه‌هايى كه اسب‌هاى اصيل بىنقصى دارند ، در اين پارك به معرض تماشا مىگذارند . مناظر و زندگى در قسمت اروپايى و جديد تفليس هر قدر هم كه براى مأموران و افسران روسى مطبوع باشد ، براى جهانگردان خارجى جاذبه‌ى چندانى ندارد . از ديدگاه آنان شهر باستانى گرجىها به نام آولابار « 3 » در كرانه‌ى چپ رود كر و قلعه‌ى روبه ويرانى گذاشته‌ى آن و همچنين كليساى قديمى متكى - سقدرى « 4 » كه توسط واختانگ

--> ( 1 ) . بنا به نوشته‌ى ناصر الدين شاه ، در سفرنامهء ناصر الدين شاه به فرنگ ، ص 243 ، باغ مجتهد را آقا ميرفتاح ساخته است . اين ميرفتاح بنا به نوشته مرحوم بامداد ، پسر حاج ميرزا يوسف آقا مجتهد تبريزى است . . . آقا ميرفتاح در سال 1209 ق . متولد شد و در سال 1243 ق . در زمان استيلاى روس‌ها به آذربايجان به واسطه اعمالى كه مرتكب شد ، پس از انعقاد مصالحه در تركمنچاى به تفليس رفته و سپس در 1258 ق . به تبريز بازگشت و در سال 1269 ق . در تبريز در سن 60 سالگى مرد . اعمال قبيح اين مجتهد معروف كه ظاهرا مرحوم بامداد از بازشمردن آن ننگ داشته يكى اين بوده است ، كه با آغوش باز به استقبال قشون روس رفته و مقدمات تسلط دشمن غير مسلمان را بر جان و مال مردم وطنش فراهم نموده است . م . ( 2 ) . Bois de Boulogne : اسم گردشگاهى است در پاريس واقع در ميان شهر پاريس و محلات نويى و بولونى . م . ( 3 ) . Avlabar : در كتاب حماسهء يپرم كه نويسنده‌ى آن به همراه يپرم‌خان مدتى در آن محله‌ى تفليس مخفى شده است اسم آن را هاولابار نوشته است . ر . ك . ص 364 حماسه يپرم . نوشته هوسپ موسسيان و با مقدمه و ترجمه هراير خالاتيان ، تهران 1354 . م . ( 4 ) . Metheki - Sagdari